Hiệu ứng Baader-Meinhof là gì?

Hiệu ứng Baader-Meinhof nghĩa là gì?

Hiệu ứng Baader-Meinhof (còn gọi là ảo giác tần suất, tiếng Anh: frequency illusion) là cảm giác một thứ bỗng xuất hiện ở khắp nơi ngay sau khi bạn vừa để ý đến nó lần đầu. Đó có thể là một từ mới, một bài hát, một mẫu xe hay một thương hiệu.

Ví dụ rất quen:

• Vừa có bầu, ra đường thấy toàn bà bầu.
• Vừa học được một từ tiếng Anh mới, hôm sau đọc báo, xem phim đều gặp lại nó.
• Vừa mua đôi giày mới, đi đâu cũng thấy người khác mang đúng đôi đó.

Thực tế những thứ này không hề xuất hiện nhiều hơn. Chúng vẫn ở đó từ trước, chỉ là trước đây bạn không để ý.

Góc nhìn tâm lý học

Nhà ngôn ngữ học Arnold Zwicky (Đại học Stanford) là người đặt tên khoa học “frequency illusion” vào giữa những năm 2000. Ông giải thích hiện tượng này bằng hai cơ chế nối tiếp nhau:

1. Chú ý có chọn lọc (selective attention): mỗi ngày não nhận vô số thông tin và phải lọc bớt. Khi một thứ trở nên quan trọng hoặc mới mẻ với bạn, não ưu tiên “bắt” nó, nên bạn nhận ra nó thường xuyên hơn.
2. Thiên kiến xác nhận (confirmation bias): mỗi lần gặp lại, bạn lại thấy như có thêm bằng chứng rằng “dạo này thứ đó nhiều thật”. Còn những lúc không gặp thì bạn chẳng đếm.

Zwicky cũng nói tới một hiện tượng gần giống là ảo giác gần đây (recency illusion): tin rằng một thứ mình mới để ý thì cũng mới xuất hiện, dù nó có từ lâu rồi.

Cái tên “Baader-Meinhof” thì có nguồn gốc khá tình cờ. Năm 1994, một độc giả viết thư cho báo St. Paul Pioneer Press (Mỹ), kể rằng vừa nghe tới nhóm vũ trang Baader-Meinhof của Tây Đức là liên tục gặp lại cái tên này. Nhiều người khác gửi thư kể chuyện tương tự, và cái tên cứ thế được dùng cho hiện tượng.

Vì sao hiệu ứng này hay được nhắc trên mạng?

• Ai cũng từng gặp, nên chỉ cần nêu tên là nhiều người “à, thì ra là vậy”.
• Thuật toán làm nó mạnh hơn: khi bạn bấm xem một chủ đề, TikTok hay Facebook gợi ý thêm nội dung giống vậy. Lúc này bạn thấy nhiều hơn thật, nhưng là do thuật toán chứ không phải do cả thế giới đang nói về nó.
• Gắn với trend “tín hiệu vũ trụ”: nhiều người thấy số 11:11, một cái tên hay một con vật lặp lại và cho là điềm báo. Hiệu ứng Baader-Meinhof là cách giải thích thực tế hơn.

Trên mạng, cụm từ này hay được dùng kiểu: “lại dính Baader-Meinhof rồi”, “đây gọi là hiệu ứng Baader-Meinhof chứ không phải định mệnh đâu”.

Lưu ý

Hiệu ứng Baader-Meinhof là chuyện bình thường của não, không có hại. Nó còn có ích khi học: từ mới bạn vừa học hay gặp lại sẽ dễ nhớ hơn.

Nhưng nên tỉnh táo trong hai trường hợp:

• Khi mua sắm: thấy một món đồ ở khắp nơi không có nghĩa là nó đang hot hay đáng mua. Có thể bạn chỉ đang bị quảng cáo bám theo.
• Khi đánh giá thông tin: cảm giác “dạo này ai cũng nói chuyện này” chưa chắc đúng. Muốn biết thật thì cần số liệu, không dựa vào cảm giác.